شهر لازم نيست داراى يك سازندهء معين ، با قصد قبلى شهرسازى ، باشد . گويند قسطنطنيه شهر پادشاه روم است كه قسطنطين آن را بنا كرد و به نام او خوانده شد و نيشابور را شابور ساخت و به نام او خوانده شد و افريقيه را افريقيس بنا كرد و به نام او خوانده شد و حران را ، چون منزلگاه هاران بن آزر - برادر ابراهيم - بود ، بدين نام خواندند و سمرقند را پادشاهى از پادشاهان يمن به نام شمر ويران كرد و شمر كند خوانده شد و سپس معرب گرديد . غمدان را در يمن ، غمدان شهريار بنا نهاد و به نام او خوانده شد و صنعا را به مناسبت نيكى صنعت آن ، صنعا خواندند . عدن را به مناسبت اقامتگاه ( عدن ) عدن خواندند و مكه را به مناسبت ازدحام مردم . مدينه را به مناسبت اجتماع مردم در آن مدينه خواندند و مكه را به مناسبت ازدحام مردم . مدينه را به مناسبت اجتماع مردم در آن مدينه خواندند و مدينه به نام يثرب ناميده‌شده است و پيامبر آن را طيبه خواند . جحفه را به مناسبت سيلى كه در آنجا آمده بود ، و هر كه را در آن بوده ، برده بود جحفه خواندند . كوفه را سعد بن وقاص شهر گردانيد و در آنجا ريگى بود بدان نام خواندند و كوفه را كوفان نيز مىگويند . بصره را عتبة بن غزوان شهر كرد و به مناسبت سنگهاى سپيدى كه در آنجا بود ، آن را بصره نامگذارى كرد . واسط را حجاج بنا كرد و از اين روى است كه واسط القصب هم خوانده مىشود . بعضى گويند به مناسبت اين است كه حدّ وسط ميان كوفه و بصره است و واسط شهرى است هم كوهستانى و هم دشتى با آب و هوايى هم دريايى و هم صحرايى ، در آنجا هم خرما يافت مىشود و هم برف و هم گندم و هم ماهى . بغداد به نام جايى كه پيشتر از آن بود ، بغداد خوانده شد و بغداد را زوراء نيز مىخوانند . گويند بغ نام بتى است . و خلفا آنجا را مدينة السلام ناميده‌اند و نخستين كسى كه آن را بنا كرد ابو جعفر منصور بود و در آنجا قصر خلد را بنا كرد . سرّمن‌رأى را معتصم بنا كرد و علتش هم اين بود كه وى از مدينة السلام بيرون آمد تا در مورد كار گروهى از سراة رسيدگى كند - آنها كه در ديار ربيعه و مضر گرد آمده بودند - و در اينجا فرود آمد و سرّمن‌رأى بر كنار اقامتگاه لشكر ، آشكارا و نمودار است و بارويى ندارد و خندق و ميره نيز ندارد و آب هم در آن نيست و بعدها نامسكون و تعطيل گرديد و ابو العباس هنگامى كه در انبار فرود آمد ، آنجا را ساخت و متوكل متوكليه را ساخت و بدانجا منتقل گرديد و در آنجا كشته شد . طرسوس به روزگار هارون الرشيد ساخته‌شد . مصيصه را منصور ساخت و عسكر مكرم جايى بود كه مكرم بن [ مطرف ] لخمى در آنجا فرود آمد و شهرى شد ، و به دو منسوب گرديد . بدان كه شهرها به سه اصل بنياد مىشود : آب و سبزه و هيزم و هر گاه يكى از اينها نباشد ، باقى نخواهد ماند .